ΟΙ ΚΑΛΙΚΑΝΤΖΑΡΟΙ PDF Εκτύπωση E-mail
Γιορτή
 
Οι Καλικάντζαροι είναι ειδικά δαιμόνια που εμφανίζονται μόνο το δωδεκαήμερο, 25 Δεκεμβρίου έως 6 Ιανουαρίου.
«Έρχονται από τη γης αποκάτω. Όλον τον χρόνο πελεκούν με τα τσεκούρια να κόψουν το δέντρο που βαστάει τη γης, άλλα όταν κοντεύουν να το κόψουν έρχεται ο Χριστός και μονομιάς ξαναγίνεται το δέντρο και τότε τα δαιμόνια χιμούν στη γης επάνω και πειράζουν τους ανθρώπους.» 
Για τον Νικόλαο Πολίτη, πατέρα της ελληνικής λαογραφίας οι Καλικάντζαροι είναι πλάσματα της νεοελληνικής μυθολογίας. Αφορμή για τη δημιουργία τους έδωσαν οι μεταμφιέσεις που γίνονταν στη διάρκεια των εορτών. Διάφορα όμως στοιχεία που αφορούν στην προέλευση, τη μορφή και τη δράση αυτών των δαιμονίων, κάνουν πολύ πιθανό τον συσχετισμό τους με τους νεκρούς που κατά την κοινή πίστη, σε μιαν ορισμένη εποχή επιστρέφουν για μικρό χρονικό διάστημα στον κόσμο των ζωντανών. Η εκδοχή αυτή ενισχύεται από τη δοξασία των Φαρασιωτών της Καππαδοκίας για τους μνημοράτους, δηλαδή τους πεθαμένους. Πιστεύουν ότι οι νεκροί γύριζαν τις νύχτες του Δωδεκαημέρου στους δρόμους και μπαίνουν στα σπίτια από τις καμινάδες, γι’ αυτό και καίνε λιβάνι στη φωτιά, για να φύγουν. Έτσι τα δαιμόνια του δωδεκαημέρου είναι οι ίδιες οι κήρες ( ψυχές που κατοικούν στον Αδη) οι οποίες, όπως πίστευαν οι αρχαίοι Αθηναίοι, κατά τη γιορτή των Ανθεστηρίων, που ο Άδης ήταν ανοιχτός επέστρεφαν στον κόσμο και με διάφορους τρόπους ενοχλούσαν τους ανθρώπους.
Ο φόβος για τους Καλικάντζαρους έκανε τους ανθρώπους – ιδιαίτερα των αγροτικών περιοχών – να χρησιμοποιούν διάφορες μεθόδους για να τους κρατούν μακριά. Το κοινό στοιχείο σε όλες τις περιπτώσεις ήταν πάντα η φωτιά, που προσπαθούσαν να κρατούν αναμμένη σε όλη τη διάρκεια του Δωδεκαήμερου. Εκεί άλλοι έριχναν αλάτι ή ένα παλιό παπούτσι ώστε οι κρότοι και η μυρωδιά να αποτρέψουν τα δαιμονικά.
Σε πολλές περιοχές κάνουν και το πάντρεμα της φωτιάς. Κόβουν ξύλα από ορισμένα δένδρα, καρποφόρα κυρίως και τα τοποθετούν ζευγαρωτά στο τζάκι. Στα Άγραφα για παράδειγμα διαλέγουν ξύλο αγριοκερασιάς για το στοίχειωμα της νοικοκυράς και κέδρινο ξύλο για το στοίχειωμα του νοικοκύρη και τα βάζουν χλωρά στη φωτιά για να καούν.
Το έθιμο της τοποθέτησης ενός κορμού στο τζάκι την παραμονή των Χριστουγέννων συναντάται και στις υπόλοιπες χώρες των Βαλκανίων (Βουλγαρία, Σερβία, Αλβανία) αλλά και σε πολλές ευρωπαϊκές  ( Ιταλία, Γαλλία, Πορτογαλία, Αγγλία, Ιρλανδία, Γερμανία, Λεττονία).
Στη Β. Ελλάδα και τον Πόντο ανάβουν την παραμονή των Χριστουγέννων μεγάλες φωτιές στο μεσοχώρι, τις πλατείες των χωριών αλλά και σε υψώματα γύρω απ αυτό .. «ξημερώνοντας Χριστούγεννα φκιάνουν φωτιά για να ζεσταθεί η αρκούδα. Φασκιώνει η αρκούδα, λένε, και κάνει τ’ αρκουδόπλα της.»
Ο Ν. Πολίτης αναφέρει ότι μεγάλες φωτιές ανάβονται τα Χριστούγεννα πάνω στα υψώματα των βουνών και στις Σκανδιναβικές χώρες, το Τιρόλο και την Τρανσυλβανία. Οι φωτιές αυτές καθώς και τα κεριά που ανάβουν στα σπίτια την νύχτα των Χριστουγέννων, αποτελούν σύμβολο υγείας και ευτυχίας και συνδέονται με τον εορτασμό της επιστροφής του ήλιου αφού στις 21 Δεκεμβρίου έχουμε το χειμερινό ηλιοστάσιο. 
 
«Φως και ζωή είναι ταυτόσημα όπως, αντίθετα, το σκότος και ο θάνατος. Το φώς είναι σημάδι γένεσης» Πλούταρχος
Σε πολλές περιοχές από τα Χριστούγεννα μέχρι τα Φώτα, ο κόσμος δεν έβγαινε από το σπίτι του χωρίς να κρατά φώς. Όμως η οριστική απαλλαγή ερχόταν μόνο με τον αγιασμό των νερών, την ημέρα των Θεοφανίων . Τότε τα δαιμόνια εγκαταλείπουν τον επάνω κόσμο κυνηγημένα από την αγιαστούρα του παπά.
Ένα άλλο σχετικό έθιμο της περιόδου αυτής είναι οι μεταμφιέσεις, που συνηθίζονται στη Μακεδονία, Θράκη, Θεσσαλία και τον Πόντο . Χαρακτηριστικό είναι ότι οι μεταμφιεσμένοι παίρνουν τη μορφή άγριων ζώων ή ντύνονται πολεμιστές. Οι ομάδες των μεταμφιεσμένων περιφέρονται στους δρόμους, επισκέπτονται σπίτια, τραγουδούν και μαζεύουν δώρα.
Θορυβώδεις πομπές μεταμφιεσμένων συναντούμε, τις ημέρες του δωδεκαημέρου, και σε πολλούς άλλους ευρωπαϊκούς λαούς. Η εξήγηση που δίνεται  είναι ότι οι μεταμφιεσμένοι αρχικά σκόπευαν  να παραστήσουν πονηρά πλάσματα που περιφέρονταν αόρατα εκείνες τις ημέρες και με την εμφάνιση αυτή να τα διώξουν. Στα αόρατα αυτά πλάσματα περιλαμβάνονται και οι ψυχές των νεκρών αλλά και οι κακές δυνάμεις του Χειμώνα και του σκοταδιού. Έτσι γίνεται πιο σαφές ότι οι Καλικάντζαροι δεν οφείλουν την γέννηση τους στις μεταμφιέσεις αλλά στην πίστη για την επάνοδο των ψυχών.
 
Αρχηγός των Καλικάντζαρων φέρεται να είναι ο Μαντρακούκος, ή Κουτσός η Χωλός. Ο Μαντρακούκος είναι ο τελευταίος του δαιμονικού συνεδρίου και ο πρώτος των Καλικάντζαρων. Λέγεται πως είναι κουτσός, κοντόχοντρος, τραγοπόδαρος, καραφλός,  και 
ασχημομούρης, ένα τέρας! Η φιγούρα του όπως περιγράφεται συνδέει τον βασικό μύθος με κάποιος πολύ παλιότερους ελληνικούς μύθους . Αρχικά διακρίνουμε σ αυτόν, την μορφή και τις συνήθειες του τραγοπόδαρου Θεού Πάνα, που λάτρευαν στην αγροτική Ελλάδα, πολλά χρόνια πριν την εμφάνιση του δωδεκάθεου. Κάποιοι τoν συνδέουν με την αρχαία λατρεία των υποχθόνιων Καβείρων, που ήταν γιοί του Ήφαιστου.  
Ανεξάρτητα από την προέλευση τους, στο παραδοσιακό δωδεκαήμερο μεταξύ των εορτών, των Χριστουγέννων και των Φώτων είναι η χρονική περίοδος κατά την οποία οι πύλες των Άλλων Κόσμων μένουν ανοιχτές. Έτσι οι Καλικάντζαροι έχουν την ευκαιρία να βγουν από τις υπόγειες σπηλιές τους και να σκαρώσουν ένα σωρό φάρσες και αστεία στους ανθρώπους. Μ αυτό τον τρόπο όμως η ανθρωπότητα σώζεται γιατί το δένδρο που την συγκρατεί βρίσκει το χρόνο να αποκαταστήσει τον κορμό, που επί δώδεκα μήνες πριονίζουν τα δαιμόνια. Γι αυτό και επιβάλλεται, τις ημέρες των εορτών, όλα τα σπίτια να μοσχοβολούν από το ψήσιμο φαγητών και γλυκών ώστε να παρασύρουν τους πονηρούς αλλά αφελείς και λαίμαργους Καλικάντζαρους από το πριόνισμα του δέντρου του κόσμου.
Πηγές : 
Ελληνικές Γιορτές και Εθιμα της Λαικής Λατρείας, Γ.Α. Μέγας ΕΣΤΙΑ
Ξωτικά, Ν. Θεοδοσιάδης, ΑΡΧΕΤΥΠΟ